O nidzickiej Synagodze w świetle dokumentów

2013-04-16 14:30:32 (ost. akt: 2013-06-18 13:43:03)

Przy ulicy Żeromskiego znajdowała się –Synagoga, obok restauracja Burgerhalle z ogródkiem i stolikami na zewnątrz, w której później był Dom Modlitwy, parafii ewangelickiej z ogrodem na terenie powojennego targowiska.

Jak podaje Adam Płoski z Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Olsztynie: „Ul. Żeromskiego, dawniej ulica Młyńska (Muhlenstrasse), wzięła swoją nazwę od istniejącego przy niej młyna, który został rozebrany ok.1870 roku. Jeszcze w XX–leciu międzywojennym ulica zmieniła nazwę na Fritz Tschiersestrasse. Ulica ta, biegnąca równolegle, na południe do linii miejskich murów obronnych nawiązywała do pierwotnego układu drogowego Neidenburga, prowadzącego do [dawnego] folwarku zamkowego (Schlossgut Neidenburg) i dalej do Wielbarka.

Burgerhalle i Dom Modlitwy



Na posesji nr 27 i 28 według XIX wiecznego zapisu, był także tartak Emila Schulza [mieszczący się przy dzisiejszym targowisku obok skrzyżowania ul. Żeromskiego i Moniuszki]”.„Prawdopodobnie dopiero na przełomie lat 20/30-tych przekształcono Burgerhalle w Chrześcijański Dom Modlitwy (dokładna nazwa Christliche Gemeinschaft). W owym budynku mieścił się jeden z protestanckich odłamów tego kościoła. Ta chrześcijańska wspólnota, wywodziła się z bratniego domu "Chrischona". Ale dokładnie nie wiadomo co to oznaczało. W każdym razie dokładnie informacja brzmi: aus dem Bruderhaus "Chrischona". Czyli inaczej: z bratniego domu – w sensie wspólnoty religijnej – Chrischona”. Dla przykładu Baptyści mieli swoją kaplicę przy dzisiejszej ul. Działdowskiej(...)”.[Źródło:T.Szałanda]. Ulica Żeromskiego była więc ulicą, przy której znajdowały się nie tylko budynki pełniące funkcję mieszkalne. Przy ulicy tej mieszkali także żydowscy urzędnicy związani z Synagogą oraz Rabin Spieldoch. 



Początki Synagogi przy ul. Żeromskiego

Dawna Bożnica Żydowska znajdowała się w obecnym budynku Sanepidu przy ul Żeromskiego 8. „Nową synagogę zlokalizowano poza obrębem średniowiecznego miasta przy ul. Młyńskiej (Muhlenstrasse). (…)W dniu 30 czerwca 1883 roku gmina wyznaniowa zakupiła parcelę [0,031 ha, plus z kosztem budowy za sumę 12000 marek] od miejscowego murarza i cieśli Ludwika Dohlerta, a 4 września 1884 roku [w czwartek o godz. 9.30] nastąpiło poświęcenie synagogi. Budynek o rozbudowanej fasadzie dominował kubaturą w tej części ulicy”.[Źródło:Nidzica na planach i mapach,w:Nidzica dawniej i dziś. 625 lat miasta, Nidzica 2007]. Dalej „według umowy budynek (był) o wymiarach 15,95 m długości i 10,07 m szerokości (…)”. [Źródło:T.Szałanda, Synagoga, Gazeta Nidzicka, 2003]. Na pierwszej przedstawionej ikonografii widać Synagogę i Burgerhalle w 1906 roku.[Ze zbiorów:B.Borkowskiej]. Tak przynajmniej jest odręcznie datowana pocztówka. Druga karta pocztowa przedstawia stan tego miejsca z okresu I w. św. z 1914/15 roku.„Własnością żydowskiej wspólnoty był również budynek przylegający do synagogi, który 25 maja 1914 roku odkupiono aktem notarialnym za sumę 7500 marek (…). W roku 1925 dom ten został przebudowany na mieszkania dla żydowskich urzędników(...)” [Źródło: T. Sz.]. 


Rodzina Rexinów z Neidenburga

Od 28 października 1903 roku nowym właścicielem sąsiedniej działki nr 26 (numeracja z XIXw.) był Eduard Lauter z Neidenburga (być może krewny kupca Mosesa Lautera, który w czerwcu 1883 roku podpisywał m.in. umowę dotyczącą kupna parceli nr 24 i budowy przyszłej Synagogi. Do dnia dzisiejszego w olsztyńskim Archiwum Państwowym zachowały się stare mapy z XIX w., m.in. z 1861/62 i 1878/79 roku, które pokazują obrys działki nr 26. W latach 1903/4, bądź wcześniej przekształcono numer działki na 386/26 i 387/26. Posesja ta wydaje się być w niezmienionym kształcie do późnych lat 30/40-tych XXw., a być może i nawet do dziś. Od roku 1916 nowymi właścicielami parceli obok Synagogi, stała się rodzina Rexinów. Zakupił ją wtedy cieśla Reinhold Rexin. Z kolei 1 sierpnia 1919 roku wpisany został do księgi gruntowej Gerhard Rexin. W 1924 i 1935 roku dopisana została jeszcze Anna (z d. Meyer) Rexin. A więc familia Rexinów była ostatnimi niemieckimi właścicielami tej posesji do stycznia 1945 roku, zaś właścicielami domu zaledwie 9 lat. Tak można wnioskować na podstawie księgi gruntowej i na relacjach ostatniej właścicielki domu p. Leontyny Michalskiej, wcześniej już publikowanych w Gazecie Nidzickiej w roku 2010. Inne wpisy do księgi gruntowej pochodziły z lat 1880, 1881, 1904, 1920, 1921, 1922, 1924, 1929, 1931, 1932, 1935 oraz 1937 roku. 



Reklama zakładu samochodowego



W okresie międzywojennym w książce pt.:„Bilder aus Ostpreussen. Regierungsbezirk Allenstein…”,wydanej w Berlinie 1933r., która liczy 172 strony znajdują się karty z reklamami, dotyczącymi m.in. Neidenburga. I tak na karcie XV ukazała się branżowa reklama zakładu samochodowego – Ernsta Rexina, ojca Fritza Rexina. Na zdjęciu nr 3 widać warsztat z samochodami z lat 20–tych. Na miejscu drewnianej zabudowy stanął najprawdopodobniej późniejszy dom Fritza Rexina (działka nr 26). 


Piotr Rafalski

Komentarze 0 pokaż wszystkie komentarze w serwisie Coś się źle wyświetla? Widzisz błąd? Zgłoś nam to!

Dodaj swój komentarz